.svg)
Жетіген
Жетіген – қазақтың көнеден келе жатқан көп ішекті, шертпелі музыкалық аспабы. Оның шығу тарихы мен даму жолдары туралы нақтылы деректер болмағанымен, шамамен б.з.д. V–IV ғғ. пайда болған көне көп ішекті аспаптардың шығу тарихымен сәйкестендіріп болжам жасауға болады.Көп ішекті аспаптардың шығу тегі қалыптасуын саралай келе, олардың қатарынан орын алатын қазақ этносының жетігенінің өзіндік тарихы бар екендігіне көз жеткізуге болады. Жетіген туралы А. Маслов, П. Паллас, И. Георги, С. Болотов, С. Гмелин, П. Рычков сияқты зерттеушілер мен саяхатшылар қазақ даласынан аспап әуенін естігендігін айтып, біршама пікірлер қалдырған. Мысалы, зерттеуші А. Маслов «Сибирский Вестик» (1818) журналында жарияланған мақаласында жетіген туралы анығырақ суреттеп, былай деген: «Ятага – Орынбор қырғыздары қолданатын музыкалық аспап. Шанағы ұзын, орта тұсы төртбұрышты, бір жағына қарай доғал бұрыштанып сәл иілген. Бүйіріндегі екі қақпағы тұтас, қалған екі қақпақтың әрқайсысы екі бөліктен біріктірілген, олардың бір-біріне қатынасы 9:25-ке қатынасындай...». Аталған пікір көрсеткендей зерттеушілер мен саяхатшылар аспапты «ятыга», «елтаға», «джаттыган» деген әртүрлі атаулармен атаған. Ал этнограф С. Болотов аспап үні жайында оны торбанмен салыстыра келіп, «шебер орындаушының қолында оның үнін рахаттана отырып тыңдайсың» деген құнды пікір келтіреді. Деректерден байқайтынымыз – аспап атауының сонау Түркі дәуірінен келе жатқан тамырлас халықтар аспаптарының атауымен сәйкес келетіндігі. Бұл ішектілердің шығу жолы бір болғандығын дәлелдей түседі. Жетігеннің әуезді үні де басқа көп ішекті аспаптардың үнімен әуендес келеді.1966 жылы Оразғазы Бейсембаев «Сибирский вестник» журналында 1818 жылы суреттеп жазылуы бойынша жетіген аспабын жасады. Нақ осы жетігеннің бейнесін қайтадан өмірге келтіру көне аспаптарды қайта жасау ісінің бастамасы болды.Аталған үлгіні негізге алған жетіген орындаушылары сахна төрінде дәстүрлі ән-күйлерді орындап, аспаптың халық арасында кең таралуына, әуенінің насихатталуына жол ашты. 70-жылдардан бастап алғаш орындаған орындаушылар Талғат Сарыбаев пен Қайыржан Мақанов болды. Ал 80-жылдардан бастап Еділ Құсайынов, Сауле Мерекеева, Шахбану Қылышбаева, Нұргүл Жақыпбек сияқты орындаушылар жетіген аспабының халық арасында нақты қалыптасуына атсалысты.Осы жолда басқа фольклорлық аспаптармен қатар жетігенді де насихаттауда, күй өнерінің көрнекті көсемі Н. Тілендиевтің «Отырар сазы» оркестрімен қатар «Шертер», «Сазген», «Адырна», «Мұрагер» фольклорлық-этнографиялық ансамбльдері 1970–80 жж. бастап зор еңбек сіңірді.
Аспаптың жасалу технологиясы
Жетігеннің құлақ бұрауы мен оған тағылатын ішектердің өзіндік ерекшеліктері бар. Сондықтан ішектері қандай болған және қандай болуы тиіс екендігін қарастырып, талдап бірқалыпқа түсіру қажет. Аспаптың алғашқы үлгілері көне заманда өте қарапайым түрде жасалып, оның ішегі аттың қылынан тағылған болатын. Бірте-бірте ол басқа материалдармен алмастырыла бастады.
Жетіген аспабының ішек түрлері:
а) Аттың қылынан жасалған ішек түрлері;
ә) Мал ішегінен есіп жасалған ішектері;
б) Сымнан тағылған ішектер;
в) Қармақ жіптен тағылған ішектер.
Жетіген аспабы жайлы аңыз
«Жұрт әр түрлі ауруға, аштыққа жиі-жиі ұшырайтын өткен заманда, қаһарлы қыстың қақаған аязды күндерінің бірінде жұттан мал қырылып, ел қатты күйзеледі. Сол заманда өмір сүрген бір қарияның жеті ұлы болыпты. Көп қайғысының бір шеті қарияның шаңырағына да тап болады. Балалары бірінен соң бірі дүние салады, қайғы басқан қария кепкен қу ағашты ойып, аспап жасайды. Әр баласы қайтыс болған сайын аспаптың бетіне жылқы жылқы қылынан бір ішек жасап тағып сазды мұңға толы жоқтау әнін салады. Осы жеті ішектен жеті түрлі әуен шығарып, әр баласының мінез-құлқын, жүріс-тұрысын суреттегендей болады. Үлкен ұлы Қания қайтыс болғанда, шал «Қарағым» деген күйін шертеді. Екінші баласы Төреалымға – «Қанат сыңар», үшінші баласы Жайкелдіге «Құмарым», төртіншісі Бекенге – «От сөнер», бесінші Хауасқа – «Бақыт көшті, алтыншысы Жұлзарға – «Күн тұтылды» деген күйлерін арнайды. Қарт ең кіші баласы Қияс қайтыс болғанда ақырғы, жетінші күйін шертеді. Шалдың балаларына арнап шығарған жеті күйі одан әрі дамытылып, ел арасына «Жетігеннің жетеуі» деген атпен тарап кетеді».
Жетыген
Жетыген – древний многострунный щипковый музыкальный инструмент казахского народа. Достоверных источников об истории инструмента нет, но всё-таки появление примерно датируют V-IV вв. до н.э., соотносят с образованием древних многострунных инструментов.Жетыген занимает особое место и имеет своеобразную историю у казахского народа. Об инструменте упоминают в своих трудах именитые исследователи и путешественники, среди которых А. Маслов, П. Паллас, И. Георги, С. Болотов, С. Гмелин, П. Рычков. Например, исследователь А. Маслов в статье для журнала «Сибирский вестник» (1818) даёт подробное описание инструмента и пишет: «Ятага – музыкальный инструмент, который используют Оренбургские киргизы. Корпус длинный, к середине прямоугольный, с одной стороны овальный. Боковые две крышки цельные, остальные два соединены из двух частей, соотношение примерно 9:25…». Исследователи и путешественники называли инструмент «ятыга», «елтага», «джаттыган» и т.д. Этнограф С. Болотов его звучание сравнивает с торбаном и пишет: «В руках искусного исполнителя можно с удовольствием слушать звуки инструмента». Известно одно, название инструмента схоже с названием инструментов родственных народов. Даже звучание жетыгена похоже с другими многострунными инструментами.В 1966 г. Оразгазы Бейсембаев смастерил жетыген по описаниям из журнала «Сибирский вестник» 1818 года выпуска. Воссоздание именно этого жетыгена положило начало возрождению забытых временем музыкальных инструментов казахского народа.Взяв за основу этот образец, исполнители на жетыгене исполняли традиционные песни и кюи, внесли вклад в пропаганду инструмента среди народа. В 70-х гг. первыми исполнителями стали Талгат Сарыбаев и Кайыржан Маканов. В 80-х гг. популяризацией жетыгена занимались Едиль Кусаинов, Сауле Мерекеева, Шахбану Кылышбаева, Нургуль Жакыпбек.Также стоит отметить труды оркестра «Отырар сазы» под руководством Н. Тлендиева, фольклорно-этнографических ансамблей «Шертер», «Сазген», «Адырна», «Мурагер» в пропаганде жетыгена.
Изготовление инструмента
Своеобразные особенности имеют колки и струны инструмента. В старину инструмент был довольно примитивным, струны натягивали из конских волос. Ныне их можно заменить другими материалами.
Виды струн жетыгена:
а) из конских волос;
б) из кишок животного;
в) струны из провода;
г) струны из лески.
Легенда о жетыгене
В глубокой древности в одном ауле жил старик. Было у него семь сыновей. Однажды холодной зимой из-за джута (гололед и массовый падёж скота) люди остались без еды, и в доме старика поселилось горе. Смерть одного за другим унесла всех сыновей. После смерти старшего сына Кании убитый горем старик выдолбил кусок иссохшего дерева, натянул на него струну и поставив под нее подставку, исполнил кюй «Карагым» («Родной мой»), после смерти второго сына Тореалыма старый отец натягивает вторую струну и импровизирует кюй «Канат сынар» («Разбитое крыло»), третьему сыну Жайкелды он слагает кюй «Кумарым» («Любимый мой»); четвертому — Бекену посвящается кюй «От сонер» («Погасшее пламя»), пятому сыну Хауасу сочиняет «Бакыт кошти» («Утерянное счастье»), шестому сыну Жулзару — «Кун тутылды» («Затмившееся солнце»). После утраты последнего младшего сына Кияса старик натягивает седьмую струну и исполняет кюй «Жети баламнан айрылып куса болдым» («Горе от утраты семи сыновей»).Извлекая из инструмента звуки полные скорби, исполнитель в различных по характеру мелодиях показывает образы своих детей. Эти импровизированные мелодии получили дальнейшее развитие и дошли до нас в форме инструментальных пьес-кюев под общим названием «Жетыгеннын жетеуы» («Семь кюев жетыгена»).
Zhetygen
ZHETYGEN is an ancient many-stringed plucked musical instrument of the Kazakh people. There are no reliable sources about the history of the instrument, but still the appearance is roughly dated to the V-IV centuries BC, correlated with the formation of the ancient multi-string instruments.Zhetygen has a special place and has a kind of history among the Kazakh people. Eminent researchers and travelers, among them A. Maslov, P. Pallas, I. Georgi, S. Bolotov, S. Gmelin, P. Rychkov mention this instrument in their writings. For example, researcher A. Maslov in an article for the magazine “Sibirsky vestnik” (1818) gives a detailed description of the instrument and writes: “The yataga is a musical instrument used by the Orenburg Kirghiz. The body is long, rectangular to the middle, oval on one side. The two side covers are solid, the other two are connected in two parts, the ratio is approximately 9:25...”. Researchers and travelers called the instrument “yatyga”, “yeltaga”, “jattygan”, etc. The ethnographer S. Bolotov compares its sound with the torban and writes: “In the hands of a skilled performer, you can enjoy listening to the sounds of the instrument”. One thing is known, the name of the instrument is similar to the name of the instruments of related peoples. Even the sound of zhetygen is similar with other many-string instruments.In 1966, a master Orazgazy Beysembaev made zhetygen according to descriptions from the magazine “Sibirsky vestnik” of 1818. The re-creation of this particular zhetygen marked the beginning of the revival of the forgotten musical instruments of the Kazakh people.Taking this sample as a basis, the performers on zhetygen performed traditional songs and kui, contributed to the promotion of the instrument among the people. In the 70s Talgat Sarybayev and Kaiyrzhan Makanov became the first performers. In the 80s Yedil Kusainov, Saule Merekeyeva, Shakhbanu Kylyshbaeva, Nurgul Zhakypbek were popularizing zhetygen.Also worth noting are the works of the “Otyrar sazy” orchestra under the direction of N. Tlendiev, the folk and ethnographic ensembles “Sherter”, “Sazgen”, “Adyrna”, “Murager” in propaganda of zhetygen.
Making the instrument: Peculiar features have pegs and strings of the instrument. In the old days, the instrument was rather primitive, the strings were pulled from horsehair. Now they can be replaced by other materials.
Types of zhetygen strings:
a) horsehair;
b) intestines of the animal;
c) wire;
g) fishing line.
Legend about the zhetygen: In ancient times, an old man lived in one aul. He had seven sons. Once, in the cold winter, people were left without food because of jute (ice and massive cattle mortality), and grief settled in the old man's house. Death one by one claimed all the sons. After the death of the eldest son of Kania, a heartbroken old man hollowed out a piece of withered tree, pulled a string on it and placed a stand under it, performed kui “Karagym” (“My dear”), after the death of his second son Torealym, the old father pulled a second string and improvised kui “Kanat synar” (“Broken Wing ”), he composes to the third son Zhaikeldy kui “Kumarym” (“My Beloved”); to the fourth son Beken kui “Ot soner” (“Extinguished Flame”) was dedicated, to the fifth son Hauas composes “Bakyt koshti” (“Lost Happiness”), the sixth son Zhulzar – “Kun tutyldy” (“Eclipsing Sun”). After the loss of the last youngest son, Kiyas, the old man pulls the seventh string and performs the kui “Zheti Balamnan Aiyrylyp kusa boldym” (“Woe from the loss of seven sons”).Extracting sounds full of sorrow from the instrument, the performer in images of various character melodies shows the images of his children. These improvised melodies were further developed and came to us in the form of instrumental pieces-kuis under the general name “Zhetygennyn zheteui” (“Seven kuis of zhetygen”).