.svg)
Желбуаз
Желбуаз – қазақ халқының көне үрмелі музыкалық аспаптарының бірі. Желбуаз аспабының бұл аты – жаңа замандағы жаңарған атауы.Флейталық үрлеп ойналатын «қыпшақ» деп аталатын саз аспабы туралы әл-Фараби өз еңбегінде атап өткен екен. Ал П. Юдин деген орыс зерттеушісі «Қырғыздар (қазақтар)» атты этнографиялық зерттеуінде әсерлі әуен шығаратын саз аспабы туралы қызықты ақпарат қалдырған. Онда: «…қысқа екі қамыс түтікше (най) үрлеген қарынның аузына қосып байланады. Сол най түтікшеден шығатын үн «волынканың» үніне ұқсас» деген дерек қалдырған. Таң дәуірінде Орхон түріктердің ортасында болған Вэн Сунь деген адамның қолжазбаларында мына бір дерек келтірілген: «Өлген адамның мүрдесін шығарғанда түріктер бетін жыртып қайғылы ән салып (жоқтау айтып) жылайды. Осы кезде ат үстінде тұрған адам тері дорбаның аузына екі түтікше байлаған саз аспабын ойнап тұрады. Оның себезгілете әуез шығарып, күрсіне боздаған қайғылы үні адамның қабырғасын қайыстырып, не бір аянышты сезімге жетелейді. Бұл аспапты түріктер «цюше» деп атайды екен». Синолог Г.Карлгерн, тарихшы А.Н.Бернштамдар бұл атауды «қыпшақ» деп жаңғыртқан.Ғасырлар бойы қазақ халқы қолданып келген бұл аспапты «желбуаз» деп те атайды. Әл-Фараби сөз еткен, Вэн Сунь, П. Юдиндер сипаттамасын жасаған осы желбуаз аспабын Көк түрік дәуірінде «қыпшақ» деп атаған болуы мүмкін.Желбуаз – аза тұту, жоқтау аспабы ретінде де қолданылған. Желбуаздың кезінде қыпшақ деген атау алғаны тегін емес. Бұл оны алғаш жасап қолданушылар қыпшақтармен де байланысты. Бүгінге жеткен ешбір дереккөзде желбуазды ең алғаш қыпшақтар пайдаланды деген ақпарат жоқ. Аспаптың алғашқы қолданушылары түріктер екені анық. Оны аспаптың сыртқы түлікті елестететін тұрқынан көре алуға болады. Қазақтың желбуазына ұқсаған аспапты белорусь, француз халқы өздерінің ұлттық оркестрлерінде бүгінде қолданып келеді. Ең өкініштісі бұл киелі аспаптың желдей ұшып оркестрлер түгілі халқымыздағы дерегі жоқтың қасында жүргендігі. Кезінде желбуаз аспабын Н. Тілендиевтің жетелеуімен «Отырар сазы» оркестрінің құрамында сүйемелдік жасағаны белгілі.Әлемдегі екінші ұстаз әл-Фарабидің еңбектерінен орын алған бұл аспап бүгінде өзінің биігіне шыға алмай келеді. Бұған сол аспапта ойнайтын маманның жоқтығы және осы аспаптың әуезін жатық етіп жасайтын нағыз шеберлердің аздығы да үлкен себеп.Желбуаз тектес өзге де үрмелі саз аспаптары шетелдік көрші халықтарда да бар. Ол поляк, болгар, эстон, орыс халықтарында «волынка» деп аталса, белорусь, украин халықтарында «дуду» деп аталады. Жалпы «дуду» деген атау белорустарда да, украиндардың да лексиконында жоқ сөз. Бұл сөз түрік, моңғол тілдерінде «ән, әуен» деген мағына береді. Өйткені, Жошы империясының құрамына славян халықтары кіргеннен (1240 ж.) кейін ғана бұл аспап Еуропаға тараған болуы мүмкін.
Аспаптың жасалу технологиясы
Желбуаздың жасалуы өте күрделі. Аспапты тұтас көн теріден жасайды, негізгі дыбыс шығаратын екі немесе бірнеше түтігі болады. Әр түтікшенің өз тығыны болады. Мойынға асып жүру үшін ыңғайлы болу үшін қайыс бау тағады. Желбуаздың жалпы ұзындығы 65-70 см, ені 32-35 см болып келеді.Желбуаздың сыртқы пішінін бір зерттеуші қауашақ секілді десе, енді бірі басы кесілген қой немесе ешкіге, енді бір жазбада меске ұқсайды дейді. Бұған қарағанда желбуаз аспабы бірнеше түрлі үлгіде жасалған секілді. Желбуазды ел арасында «желқабыз», «мес қобыз», «желсаз», «жел қобыз», т.б. секілді атаулары бар. Бұл оның сыртқы тұрқына да байланысты пайда болған атаулар секілді.Желбуаз – халық арасына сирек танылғанмен, тарихта өзіндік қолтаңбасын қалдырған аспап.
Желбуаз
Желбуаз – один из древних духовых музыкальных инструментов казахского народа. Название желбуаз – это современная вариация.Аль-Фараби в своем труде отмечает духовой инструмент под названием «кипчак» похожий на флейту. Исследователь П. Юдин в этнографическом исследовании «Киргизы (казахи)» приводит интересные сведения о музыкальном инструменте с эффектным звучанием: «...две коротких тростниковых трубочек вставляют в надутое брюхо. Звук, исходящий из этих трубочек, схож со звучанием «волынки». В путевых записях путешественника Вэн Сунь, который был среди тюрков побережья Орхон в период правления династии Тань, упоминается инструмент. Он пишет: «На похоронах тюрки поют траурные песни и плачут, царапаю лицо. В это время человек на коне играет на инструменте из кожаного мешка с двумя привязанными к нему трубками. От звука становится еще грустнее. Этот инструмент тюрки называют «цюше». Синолог Г. Карлгерн, историк А.Н. Бернштам определили этот иероглиф как «цюше» и восстановили как «кипчак».Казахи этот инструмент на протяжении нескольких веков называют «желбуаз». Инструмент, описываемый в трудах аль-Фараби, Вэн Суня, П. Юдина возможно назывался «кипчак» в период тюрков.Желбуаз использовали как траурный, оплакивающий инструмент. Неспроста в древности он назывался кипчаком. Это связано с первыми потребителями. Но ни в одном источнике, дошедшем до наших дней, не говорится, что его использовали кипчаки. Очевидно, что первыми его применяли тюрки. Это понятно по внешнему виду, инструмент похож на животное. Похожий на желбуаз инструмент и ныне используется в оркестрах белорусов, французов. Досадно, что сведений о нём практически нет. Известно, что в своё время желбуаз аккомпанировал в составе оркестра «Отырар сазы» под руководством Н. Тлендиева.Упомянутый в трудах второго учителя мира аль-Фараби желбуаз не получает должного внимания. Такие инструменты сейчас встречаются очень редко. Причиной тому служат отсутствие профессионального музыканта, играющего на желбуаз, также недостаточность настоящих мастеров.
Изготовление инструмента
Строение инструмента сложный. Делают его из цельной кожи, прикрепляют два или более звуковых трубочек. У каждой трубочки есть отдельная затычка. Для удобства в переноске крепят кожаный ремень. Общая длина инструмента 65-70 см, ширина 32-35 см.Родственные желбуаз инструменты встречаются у многих соседних народов. У поляков, болгар, эстонцев и русских инструмент называется «волынка», у белорусов и украинцев – «дуду». Слово «дуду» не имеется в лексиконе ни у белорусов, ни у украинцев. Это слово не славянского происхождения. На тюркском и монгольском языках означает «песню, мелодию». Потому что этот инструмент был распространён в Европе после вхождения славянских народов в состав империи Джучи хана (1240 г.). Это означает, что инструмент берёт начало с желбуаз.Одни исследователи описывают внешний вид инструмента как коробочку растения, другие говорят, что он похож на обезглавленную овцу или козу, или на кожаный бурдюк. Исходя из этого возможно, что инструмент делали различных форм. Среди народа его также называют «желкабыз», «мес кобыз», «желсаз», «жел кобыз» и др. эти наименования связаны с внешним видом инструмента.Желбуаз хоть встречается редко в быту, но оставил свой след в истории.
ZHELBUAZ
ZHELBUAZ is one of the ancient wind musical instruments of the Kazakh people. The name zhelbuaz is a modern variation.Al-Farabi in his work notes the wind instrument called “Kipchak” resembling a flute. Researcher P.Yudin in the ethnographic research “Kirghiz (Kazakhs)” gives interesting information about a musical instrument with a spectacular sound: “... two short reed tubes are inserted into an inflated belly. The sound emanating from these tubes is similar to the sound of “bagpipes” (This is indicated in the book by B.Sarybaev). In the travel records of the traveler Wen Sun, who was among the Turks of the Orkhon coast during the rule of the Tan dynasty, the instrument is mentioned. He writes: “At the funeral, the Turks sing mourning songs and weep, scratching faces. At this time, a man on a horse plays an instrument out of a leather bag with two tubes attached to it. From the sound becomes even sadder. The Turks call this instrument “tsushe”. Sinologist G.Karlgern, historian A.N. Bernshtam defined this hieroglyph as “tsushe” and restored as “kipchak”.For several centuries, the Kazakhs have called this instrument “zhelbuaz”. The instrument described in the writings of al-Farabi, Wen Sun, P.Yudin was probably called “kipchak” in the period of the Turks.Zhelbuaz was used as a mourning, lamenting instrument. For good reason in antiquity it was called kipchak. This is due to the first consumers. But not a single source that has come down to our days says that the Kipchaks used it. It is obvious that the Turks applied it first. This is understandable in appearance, the instrument looks like an animal. The instrument similar to zhelbuaz is now used in the orchestras of the Belarusians and the French. It's a shame that there is practically no information about it. It is known that at one time the zhelbuaz was accompanied by the “Otyrar sazy” orchestra under the direction of N.Tlendiev.The zelbuaz mentioned in the writings of the second world teacher al-Farabi does not receive due attention. Such instruments are now very rare. The reason for this is the lack of a professional musician who plays the zhelbuaz, as well as the insufficiency of real masters.
Making the instrument: The structure of the instrument is complex. It is made of whole skin, attach two or more sound tubes. Each tube has a separate plug. For convenience in carrying strengthen leather belt. The total length of the instrument is 65-70 cm, width 32-35 cm. Instruments related zhelbuaz are found in many neighboring nations. The Poles, the Bulgarians, the Estonians and the Russians call the instrument “bagpipes”, while the Belarusians and the Ukrainians call the “dudu”. The word “dudu” is not in the lexicon of either the Belarusians or the Ukrainians. This word is not of Slavic origin. In Turkic and Mongolian languages means “song, melody”. Because this instrument was common in Europe after the entry of Slavic peoples into the empire of Juchi Khan (1240). This means that the instrument originates from the grooves.Some researchers describe the appearance of the instrument as a box of a plant, others say that it looks like a decapitated sheep or goat, or a leather wineskin. Based on this, it is possible that the instrument was made in various forms. Among the people, it is also called “zhelkabyz”, “mes kobyz”, “zhelsaz”, “zhel kobyz” and etc. These names are associated with the appearance of the instrument.Although the zhelbuaz rarely found in everyday life, but left a mark on history.